ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ: ਗੁਰੇਜ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਕੰਟਰੋਲ ਰੇਖਾ ‘ਤੇ ਵਸੀ ਇੱਕ ਘਾਟੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰੇਗੀ, ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖਕ: ਮੀਰ ਅਲਤਾਫ਼

ਰਜ਼ਦਾਨ ਦੱਰੇ ਤੋਂ ਉਤਰਾਈ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੇਜ਼ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 11,700 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਢਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਾਟੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਲ ਖਾਂਦੀ ਕਿਸ਼ਨਗੰਗਾ, ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਘਰ, ਅਤੇ ਦਾਵਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੱਬਾ ਖ਼ਾਤੂਨ ਚੋਟੀ। ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਬਹੁਤੇ ਭਾਰਤੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਗੁਰੇਜ਼ ਟਰੈਵਲ ਰੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਪੁਣੇ ਤੇ ਚੇਨਈ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਦਾਵਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਪਿੰਡ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡ ਜੇਤੂ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਐੱਲ.ਓ.ਸੀ. ਤੋਂ ਕੁਝ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਜੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ 2021 ਤੱਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਸੀ, ਪੇਂਡੂ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਡਲ ਬਣ ਗਿਆ।

ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਜੋਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਸਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਨੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਗੁਰੇਜ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਸਫਲ ਸਰਹੱਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ: ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ?

ਇੱਕ ਗਲਿਆਰਾ ਜੋ ਸਰਹੱਦ ਬਣ ਗਿਆ

ਗੁਰੇਜ਼ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਘਾਟੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਗਿਲਗਿਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਦਰਦ-ਸ਼ੀਨ, ਕਲਹਣ ਦੀ ਰਾਜਤਰੰਗਿਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਵਿਹਾਰ ਬਣਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕੰਜ਼ਲਵਾਨ ਨੂੰ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਈ ਚੌਥੀ ਬੋਧੀ ਮਹਾਂਸਭਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗੱਦੀ ਦਾਵਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਰ ਔਰੇਲ ਸਟੀਨ ਨੇ ਘਾਟੀ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਰਾ-ਬੁਰਜ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੰਬੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਕੱਠੇ ਇਹ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਕਦੇ ਇੱਕ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਥਾਂ ਸੀ।

ਵੰਡ ਨੇ ਗਲਿਆਰੇ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਐੱਲ.ਓ.ਸੀ. ਨੇ ਗਿਲਗਿਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਸਤਾ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੀਨਾ ਅੱਜ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਗੁਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਰਣਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ, ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢਕੇ ਦੱਰੇ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘਦੀ ਇੱਕੋ ਸੜਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਘਾਟੀ ਘਰੇਲੂ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ 2007 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਆਏ।

ਸਰਹੱਦ ਮੁੜ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ

ਗੁਰੇਜ਼ ਦਾ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਤਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ 2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਤੀ ਮਿਲੀ।

ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਰਹੱਦੀ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ਲਈ ਪੈਸਾ ਦਿੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। 2019 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਦਲਿਆ ਉਹ ਸੀ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ। ਵਾਈਬ੍ਰੈਂਟ ਵਿਲੇਜਿਜ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ: ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਨਾਗਰਿਕ ਆਬਾਦੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਥੰਮ੍ਹ ਹੈ। ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਦੌਰਿਆਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਗਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।

ਸਿਖਰ ਅਗਸਤ 2025 ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨੇ ਏਕ ਭਾਰਤ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਬਾਇਲੀ ਮੇਲੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਬਾਇਲੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਪ-ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨਗੰਗਾ ‘ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਰਾਫ਼ਟਿੰਗ ਨੂੰ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਦਰਦ-ਸ਼ੀਨਾ ਵਿਰਾਸਤ ਲਈ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ਼ੀਨਾ ਗਿਲਗਿਤ 88.8 ਐੱਫ਼.ਐੱਮ. ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੀ ਬਦਲਿਆ

ਚਾਰ ਹਾਲਾਤ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਬਦਲੇ।

ਪਹਿਲਾ ਸੀ ਸੁਰੱਖਿਆ। ਫ਼ਰਵਰੀ 2021 ਦੀ ਜੰਗਬੰਦੀ ਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ।

ਦੂਜਾ ਸੀ ਸੜਕ। ਕਿਸੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀਮਾ ਸੜਕ ਸੰਗਠਨ (BRO) ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। 2019 ਵਿੱਚ ਬਾਂਦੀਪੋਰਾ–ਗੁਰੇਜ਼ ਸੜਕ ਬਹੁਤ ਖ਼ਸਤਾ ਹਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਲੇਲ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜਾ। ਅੱਜ ਪੱਕੀ ਸੜਕ ਚਾਕਵਾਲੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਐੱਲ.ਓ.ਸੀ. ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪਿੰਡ ਹੈ, ਅਤੇ BRO ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਾਓਬਲ ਗਲੀ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੜਕ ਪੂਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਗਰਿੱਡ, ਮੋਬਾਈਲ ਟਾਵਰ ਅਤੇ ਡਾਟਾ ਕਵਰੇਜ ਵੀ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ: ਇਸ ਸਾਲ ਗੁਰੇਜ਼ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ NEET ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕਨੈਕਟੀਵਿਟੀ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਆਨਲਾਈਨ ਕੋਚਿੰਗ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਤੀਜਾ ਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ। #GoGurez ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮੁਹਿੰਮਾਂ, ਟਰੈਵਲ ਕ੍ਰਿਏਟਰਾਂ ਅਤੇ ਮੂੰਹ-ਜ਼ਬਾਨੀ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਫ਼ੋਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਗੁਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਸਣਾ ਪਿਆ।

ਚੌਥਾ ਸੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ। 2020 ਤੋਂ ਸਵਾਲ “ਇਸ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?” ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ “ਇਸ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖੋਲ੍ਹੀਏ?” ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਾਂਦੀਪੋਰਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਡਾ. ਔਵੈਸ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕੈਂਪਿੰਗ ਸਾਈਟਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਈਡਿੰਗ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਹੋਮਸਟੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨੁਮਾਇੰਦੇ, ਹੋਟਲ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਾਈਵਾਲ ਸਨ। ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ: 2022 ਵਿੱਚ ਆਊਟਲੁੱਕ ਟਰੈਵਲਰ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਆਫ਼ਬੀਟ ਮੰਜ਼ਿਲ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦਾਵਰ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ।

ਫ਼ੌਜ: ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਤੋਂ ਭਾਈਵਾਲ ਤੱਕ

ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜ਼ਿਕਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕੈਂਪਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਕਾਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਘਾਟੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਲਪਨਾਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਦਾਵਰ ਵਿੱਚ 2021 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਲੌਗ ਹੱਟ ਕੈਫ਼ੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਸਥਾਨਕ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਸਥਾਨਕ ਉੱਦਮੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਏ। ਤੁਲੇਲ ਕੈਫ਼ੇ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ, ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕੈਫ਼ੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰਲੀ ਘਾਟੀ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ।

ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਚਿਰਸਥਾਈ ਦੇਣ ਸ਼ਿਨੋਨ ਮੀਰਾਸ ਹੈ, ਸ਼ੀਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ, ਜੋ ਦਰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੁਰੇਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਘਾਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਊਂਡ ਐਂਡ ਲੇਜ਼ਰ ਸ਼ੋਅ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਕਵਾਨ ਪਰੋਸਣ ਵਾਲੀ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਿਚਨ ਜੋੜੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮ ਰੁਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਬਗਤੋਰ ਵਿੱਚ, ਐੱਲ.ਓ.ਸੀ. ਤੋਂ ਮਸਾਂ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਪੋਲੋ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਈ-ਫ਼ਾਈ ਵਾਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀਆਂ ਉਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।

ਅੰਕੜੇ ਅਤੇ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਭਾਵ

2019–20 ਵਿੱਚ ਗੁਰੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5,000 ਸੈਲਾਨੀ ਆਏ ਅਤੇ ਮਸਾਂ ਦੋ ਹੋਟਲ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 2022 ਵਿੱਚ 40,105 ਸੈਲਾਨੀ ਆਏ ਅਤੇ 2023 ਵਿੱਚ 48,797, ਜੋ 2024 ਵਿੱਚ ਵਧ ਕੇ 1,11,613 ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ 2025 ਵਿੱਚ 54,675 ਰਹੇ। ਇਸ ਸਾਲ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਦੋ ਲੱਖ ਸੈਲਾਨੀ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ। ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਹੋਮਸਟੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸੌ ਸਥਾਨਕ ਪਰਿਵਾਰ ਬਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵਾਨਪੋਰਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 500 ਤੰਬੂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3000 ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਮੇਜ਼ਬਾਨੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਆਰਥਿਕ ਬਦਲਾਅ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 2019–20 ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨੇ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ₹1 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਪੈਸਾ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਸਾਲ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ₹55–60 ਕਰੋੜ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸਥਾਨਕ ਅਰਥਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ₹100 ਕਰੋੜ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲਗਭਗ 40,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੀ ਘਾਟੀ ਲਈ ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦਾ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਹੈ।

ਲਗਭਗ ਹਰ ਹੋਟਲ, ਹੋਮਸਟੇ ਅਤੇ ਕੈਂਪ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਹੈ, ਕਈਆਂ ਦੀ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ। ਇੱਕ ਦਰਮਿਆਨਾ ਹੋਟਲ ਹੁਣ ਚੰਗੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ₹25 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ₹5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਜ ਤੰਬੂਆਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹5 ਲੱਖ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਢਾਬੇ ਅਤੇ ਚਾਹ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਨਵੇਂ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਸਥਾਨਕ ਤਰਖਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿਊਂਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਦੇ ਹਰ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਰੁਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਲਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਬਾਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਹੈ।

ਇਸ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਦਾਵਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰੇਜ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਉਪਜ ਵੇਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕਦੇ ਟਰਾਂਸ-ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਮੰਡੀ ਰਿਹਾ ਗੁਰੇਜ਼ ਹੁਣ ਪਹਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ

ਹਾਲੀਆ ਉਛਾਲ ਨੇ ਦਬਾਅ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ: ਕੂੜਾ, ਨਦੀਆਂ-ਨਾਲਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਸੀਵਰੇਜ, ਤੇਜ਼ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨਗੰਗਾ ‘ਤੇ ਬੋਝ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ ਸੋਕੇਜ ਪਿੱਟਾਂ, ਕੂੜਾ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੈੱਡਾਂ, ਘਰ-ਘਰ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਕੂੜਾ ਯੂਨਿਟ, ਅਤੇ ਗੁਰੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀਥੀਨ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਅਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਸਹੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਨ ਵੱਲ।

ਗੁਰੇਜ਼ 2036: ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ

ਜੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਗੁਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਬਾਰੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਸ ਸਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। 2036 ਤੱਕ ਗੁਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਡਲ ਸਰਹੱਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਸਾਲ ਭਰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਘਾਟੀ ਜਿੱਥੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਘੱਟ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਦਰਦ-ਸ਼ੀਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣੀ ਹੋਵੇ।

ਦਾਵਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਬਗਤੋਰ ਅਤੇ ਕੰਜ਼ਲਵਾਨ ਵਿਰਾਸਤ, ਸਰਹੱਦ ਅਤੇ ਖੇਤੀ-ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਗੇ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੁਲੇਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬਡੂਗਾਮ, ਸ਼ੇਖਪੋਰਾ, ਅੰਗਾਇਕੋਟ ਅਤੇ ਚਾਕਵਾਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਇਹ ਉਹ ਘਾਟੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਦੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ: ਚੌੜੇ ਮੈਦਾਨ, ਰਵਾਇਤੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ। ਇਹ ਇੱਕ ਐਡਵੈਂਚਰ, ਈਕੋ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੋਟਲਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਚੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦੱਰਿਆਂ ਤੱਕ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਵਾਲੇ ਟ੍ਰੈਕ ਹੋਣ, ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਮਸਟੇ ਅਤੇ ਕੈਂਪਿੰਗ ਸਮੂਹ ਹੋਣ, ਕਾਲਾ ਜ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਂਹ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਫਾਰਮ ਸਟੇ ਹੋਣ, ਮੱਛੀ ਫੜਨਾ, ਡਾਰਕ-ਸਕਾਈ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸ਼ੀਨਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਉਪ-ਕੇਂਦਰ ਹੋਵੇ। ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਇਹ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਮਾਡਲ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤੁਲੇਲ ਨਵੇਂ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਵੀ ਹੈ: ਬਰਨਾਈ ਤੋਂ ਕੰਗਨ ਅਤੇ ਅੰਗਾਇਕੋਟ ਤੋਂ ਸੋਨਮਰਗ ਵੱਲ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸੰਪਰਕ, ਅਤੇ ਕਾਓਬਲ ਗਲੀ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਾਸ ਤੱਕ ਸੜਕ। ਇਹ ਗੁਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੰਦ ਗਲੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ–ਗੁਰੇਜ਼–ਦ੍ਰਾਸ–ਸੋਨਮਰਗ ਸਰਕਟ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮੋਟਰ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪ੍ਰਬੰਧਿਤ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਰੂਟਾਂ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਕਾਓਬਲ ਗਲੀ–ਦ੍ਰਾਸ ਲਿੰਕ ਗੁਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਾਸ ਦੇ ਸ਼ੀਨਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੁੜ ਜੋੜੇਗਾ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਸਰਹੱਦੀ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਦੇਵੇਗਾ, ਜੋ ਨਾਗਰਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤਿਆਰੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇਗਾ। ਰਜ਼ਦਾਨ ਸੁਰੰਗ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਰਗਰਮ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਗੁਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਹੁਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕੋਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਓਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨੇ ਚੰਗੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ਹੋਣ। ਗੁਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ: ਨਾਜ਼ੁਕ ਥਾਵਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂਬੱਧ ਆਨਲਾਈਨ ਪਰਮਿਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਧਾਰਨ ਸਮਰੱਥਾ; ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਬਿਲਡਿੰਗ ਕੋਡ ਜੋ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਨੀਵੀਂ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਅਤੇ ਨਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੇ; ਹੋਮਸਟੇ, ਕੈਂਪਾਂ ਅਤੇ ਐਡਵੈਂਚਰ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਰਨ; “ਵੋਕਲ ਫ਼ਾਰ ਲੋਕਲ” ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਵਸਨੀਕਾਂ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ; ਪਲਾਸਟਿਕ-ਮੁਕਤ ਤੁਲੇਲ; ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਕਾਸ ਅਥਾਰਟੀ ਰਾਹੀਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਆਵਾਜ਼।

ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਏ.ਆਈ. ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੇਜ਼ “ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸਰਹੱਦ” ਦਾ ਪਾਇਲਟ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਏ.ਆਈ. ਸ਼ੀਨਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਖਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਘੱਟ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਡਿਜੀਟਲ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਸਤਾਂ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇ 3D ਆਰਕਾਈਵ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਰਜ਼ਦਾਨ ‘ਤੇ ਸੜਕ ਅਲਰਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਲੇਲ ਦੇ ਹੋਮਸਟੇ ਵੱਲ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਾਟੀ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਸੈਲਾਨੀ ਖਿੱਚ ਸਕਦੀ ਹੈ ਇਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਿੰਨੇ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ‘ਤੇ।

ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ

ਰਜ਼ਦਾਨ ਦੀ ਸੜਕ ਇੱਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਲਗਿਤ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ, ਫਿਰ ਇਹ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਰਸਦ-ਲਾਈਨ ਬਣ ਗਈ ਜੋ ਹਰ ਸਾਲ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸੜਕ ਹੈ ਜੋ ਤੁਲੇਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਜੇ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਮੌਸਮੀ ਜੀਵਨ-ਰੇਖਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਓਬਲ ਗਲੀ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਾਸ ਤੱਕ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਕ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਸਤਾ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਗੁਰੇਜ਼ ਦਾ ਸਬਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਾਸ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਦ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸੜਕਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗੁਣਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਘਾਟੀ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦ ਇੱਕ ਫਲਦੀ-ਫੁੱਲਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਔਖਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਗੁਰੇਜ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਤੁਲੇਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਈਡਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਹੋਵੇਗਾ: ਕੀ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰ ‘ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਿਸ਼ਵ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਇਹੀ ਉਹ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।