ਦੀਪਕ ਕੁਮਾਰ ਨਾਇਕ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ Communist Party of India-Maoist (CPI-Maoist) ਬਗਾਵਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ “ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੁਣੌਤੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। 22 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਥਿੱਪਰੀ ਤਿਰੁਪਤੀ ਉਰਫ਼ ਦੇਵਜੀ ਉਰਫ਼ ਦੇਵੁਜੀ ਉਰਫ਼ ਦੇਓਜੀ ਉਰਫ਼ ਸੰਜੀਵ ਉਰਫ਼ ਸੰਜੀਵ ਉਰਫ਼ ਚੇਤਨ ਉਰਫ਼ ਰਮੇਸ਼ ਉਰਫ਼ ਕੁੰਮਾ ਉਰਫ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਉਰਫ਼ ਸ਼ੇਸ਼ੂ ਉਰਫ਼ ਜਗਨ ਉਰਫ਼ ਸੁਧਰਸ਼ਨ ਉਰਫ਼ ਦੇਵੰਨਾ (60), ਜੋ ਕਿ CPI-ਮਾਓਵਾਦੀ ਦਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਰਣਨੀਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਮਿਲਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (CMC) ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਪੁਲਿਸ ਅੱਗੇ ਸਰੰਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਸਰੰਡਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਝਟਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵਜੀ ਅਤੇ ਮੱਲਾ ਰਾਜੀ ਰੈੱਡੀ ਉਰਫ਼ ਸੰਗਰਾਮ (76), ਜੋ ਕਿ ‘ਸੈਂਟਰਲ ਕਮੇਟੀ (CC)’ ਅਤੇ ‘ਪੋਲਿਟਬਿਊਰੋ’ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਨੇ 21 ਕੈਡਰਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਬਿਊਰੋ (SIB) ਅੱਗੇ ਸਰੰਡਰ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਜੀ ਦਾ ਸਰੰਡਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਿਕ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਇਹ ਆੰਦੋਲਨ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਨਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਢਹਿ ਜਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ 31 ਮਾਰਚ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤੋਂ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ ਇਹ ਘਟਨਾ ਦਹਾਕਿਆਂ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਦੇਵਜੀ ਦਾ ਸਰੰਡਰ CPI-ਮਾਓਵਾਦੀ ਦੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਵਿਘਟਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਮਾਂਡਰ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕਾਰ ਰਹੇ ਦੇਵਜੀ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨੰਬਾਲਾ ਕੇਸ਼ਵ ਰਾਓ ਉਰਫ਼ ਬਸਵਾ ਰਾਜੂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ, ਜੋ 21 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਦੇਵਜੀ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਗੁਰੀਲਾ ਆਰਮੀ (PLGA) ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹਟਣ ਨੂੰ ਪਾਬੰਦੀਸ਼ੁਦਾ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਏਕਤਾ ‘ਤੇ “ਘਾਤਕ ਝਟਕਾ” ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੇਵਜੀ ਜਿਹੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਦਾ ਫੜਿਆ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਸਰੰਡਰ ਕਰਨਾ ਅਸਾਧਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਓਵਾਦੀ ਉੱਚ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਲਈ ਬਸਤਰ, ਅਬੁਝਮੜ੍ਹ ਅਤੇ ਲੱਗਦੇ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੀਲਾ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਵੱਧਦਾ ਹੋਇਆ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਭਰਤੀ, ਕੈਡਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜਖੀਰੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਦੇਵਜੀ ਦਾ ਸਰੰਡਰ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਰਰੇਗੁੱਟਾ ਪਹਾੜੀਆਂ (ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸੀਮਾ ‘ਤੇ) ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸਫੋਟਕ ਜੰਤਰ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੇ, ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਘਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ — ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ — ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੰਡਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਮਾਓਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਕੈਡਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ “ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਸਮਾਜ” ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਦੇਵਜੀ ਦਾ ਸਰੰਡਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਕ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਕੈਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਮਸਲੇ ‘ਤੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਕਟੜਪੰਥੀ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲੜਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਗਠਿਤ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੁਝ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਟੋਲੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਕ ਅਪੀਲ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਦੀ ਰਹੇ।
ਦੇਵਜੀ ਦਾ ਸਰੰਡਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਾਓਵਾਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਰੁੱਧ ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਣਨੀਤਿਕ ਮੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਬਾਅ, ਰਣਨੀਤਿਕ ਪੁਨਰਵਾਸ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾਂ ਅਤੇ CPI-ਮਾਓਵਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਧ ਰਹੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਨੂੰ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅੰਤ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸਧਾਰਣੀਕਰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰੰਡਰਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਢਾਂਚਾਗਤ ਜੜਾਂ, ਕੈਡਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣਗੀਆਂ।
ਦੀਪਕ ਕੁਮਾਰ ਨਾਇਕ
ਰਿਸਰਚ ਐਸੋਸੀਏਟ, ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫ਼ੋਰ ਕਾਨਫ਼ਲਿਕਟ